Zonguldak Üç Şehit Mehmet Anıtı: Üç Ayrı Yükselişin Ardındaki Derin Hikâye

Bir anıta bakarken önce biçimini görürsünüz. Ne anlattığını öğrendiğinizde ise aynı görüntü değişir. Zonguldak’taki Uzun Mehmet Anıtı, diğer adıyla Üç Şehit Mehmet Anıtı, böyle bir yer.

Gökyüzüne doğru yükselen üç bölüm, üç ayrı Mehmet’i temsil ediyor: Uzun Mehmet’i, hayatını kaybeden madencileri ve şehit askerleri. Bu anlamı öğrendikten sonra karşınızda yalnızca bir mimari düzenleme durmuyor. Bir şehrin emeğe, kayıplarına ve hatırlamaya verdiği değer görünür hâle geliyor.

Neden Üç Mehmet?

Anıtın adındaki “üç”, belirli bir olayda birlikte hayatını kaybetmiş üç kişiyi anlatmıyor. Farklı hayatları ve fedakârlıkları aynı yerde buluşturan simgesel bir düşünceyi taşıyor.

Uzun Mehmet, Zonguldak’ın taşkömürüyle kurduğu tarihsel bağın simgesi. Madenci Mehmet, yeraltında çalışırken hayatını kaybeden emekçileri temsil ediyor. Asker Mehmet ise Mehmetçik’i, görev başında yaşamını yitiren askerleri hatırlatıyor.

Burada Mehmet adı, tek bir insanın kimliğinden çıkıp ortak bir hafızaya dönüşüyor. Ailesine dönmesi beklenen bir işçi, yolu gözlenen bir asker, adı kuşaktan kuşağa aktarılan bir insan… Anıtın derinliği, bu hayatları birkaç yalın biçimle düşündürebilmesinde.

Yükseklikleri Farklı, Taşıdıkları Hatıra Ortak

Anıtın mimarı Yılmaz Soylu’nun anlattığı tasarıma göre, üç bölüm farklı yüksekliklerde düzenlenmiş:

• 4,5 metrelik bölüm Uzun Mehmet’i,
• 9 metrelik bölüm Madenci Mehmet’i,
• 13 metrelik bölüm şehit askerleri, yani Mehmetçik’i temsil ediyor.

Bu ölçüleri bilince gözünüz yükselen bölümlerin arasında dolaşıyor. Birbirinden farklı ama aynı kompozisyonun içinde duran biçimler, anıtın üçlü anlamını taşıyor.

İnsan burada ister istemez düşünmeye başlıyor: Bir hayatı hatırlamak için ne gerekir? Bir isim mi, bir fotoğraf mı, yoksa şehrin içinde her gün karşılaşılabilecek bir işaret mi?

Bu anıt, hatırlamayı gündelik hayatın içine yerleştiriyor.

Cumhuriyetin 50. Yılında Yapılan Bir Hatırlatma

1973 yılında, Cumhuriyetin 50. yılı anısına yapılan anıt, mimar Yılmaz Soylu’nun denetiminde yaklaşık üç ayda tamamlanmış.

Böyle bir yıl dönümünde madenciyi de anmanın özel bir anlamı var. Cumhuriyetin hikâyesinde fabrikalar, yollar ve üretim kadar, bütün bunların arkasındaki insan emeği de bulunuyor. Zonguldak’ta bu emek, yerin altında çalışan insanların hayatlarından ayrı düşünülemiyor.

Anıtın önünde dururken şehrin “Karaelmas” adı başka bir ağırlık kazanıyor. Kömürün ekonomik değerinin yanında, çıkarılması için verilen emek ve yaşanan kayıplar da akla geliyor.

Uzun Mehmet Kimdi?

Uzun Mehmet, Ereğli’de taşkömürünün bulunmasıyla ilişkilendirilen ve Zonguldak’ın kent hafızasında önemli yer tutan kişi.

Onun çevresinde şekillenen anlatı, zamanla madencilik geçmişinin simgelerinden birine dönüşmüş. Hayatının ve ölümünün ayrıntılarına ilişkin anlatıları kesinleşmiş tarihsel bilgilerle aynı düzlemde değerlendirmemek gerekiyor.

Anıttaki yeri ise açık: Uzun Mehmet, şehrin kömürle başlayan büyük dönüşümünü ve bu dönüşümün insan hikâyesini temsil ediyor.

Anıt Nerede Bulunuyor?

Üç Şehit Mehmet Anıtı, Zonguldak–Kozlu yolu üzerinde, İncivez çevresindeki Balkaya sırtında bulunuyor. Kent merkezine yaklaşık 2 kilometre mesafede.

Konumu seçilirken, dönemin şehir merkezinin farklı noktalarından görülebilmesi düşünülmüş. Böylece anma duygusu, yalnızca önüne gelen ziyaretçilere ait kalmamış; anıt, uzaktan bakıldığında da şehir manzarasının bir parçası olmuş.

Çevresi 1983 yılında gezi yolu ve dinlenme alanı olarak düzenlenmiş. Bugünkü ziyaret koşulları değişebileceğinden ulaşım ve alan kullanımıyla ilgili bilgileri gitmeden önce öğrenmek iyi olur.

Fotoğrafını Çekmeden Önce Hikâyesini Bilin

Burada çekilen bir fotoğrafın değeri, anıtın biçimini kaydetmekle sınırlı kalmayabilir. Üç bölümün neyi temsil ettiğini bildiğinizde, kadraja aldığınız yapıya başka bir dikkatle bakıyorsunuz.

Zonguldak gezisinde bu durağa birkaç dakika ayırın. Önce anıtın bütününü görün, sonra temsil ettiği insanları düşünün.

Belki o zaman üç ayrı yükselişin aynı şeyi hatırlattığını hissedersiniz: Bir şehrin tarihi, geri dönemeyen insanların hatıralarını da taşır.