Iğdır’ın Sınırlarında Bir Yolculuk: Üç Ülkeye Komşu Şehrin Adı ve Hikâyesi

Ağrı Dağı’na bakarken gözünüz yükseltiye takılıyor; haritaya baktığınızda ise sınırlara. Iğdır’ın küçük görünen coğrafyasında nehirler, yollar ve ülkeler birbirine yaklaşıyor. Ovanın içindeki günlük hayat, Türkiye’nin en doğusundaki bu konumla birlikte şekilleniyor.

Iğdır kaç ülkeye sınır, eski adı ne ve ne zaman Türkiye’ye katıldı? Bu soruların cevapları, şehrin manzarasının ardındaki hikâyeyi de açıyor.

Iğdır Kaç Ülkeye Sınırdır?

Iğdır, üç ülkeyle kara sınırı bulunan bir il: Ermenistan, İran ve Azerbaycan. Azerbaycan’la olan sınırı, bu ülkeye bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden uzanıyor.

Burada sık karıştırılan bir ayrıntı var: Nahçıvan ayrı bir ülke değil, Azerbaycan’ın özerk bir parçası. Dolayısıyla Iğdır’ın komşularını sayarken Azerbaycan ile Nahçıvan’ı iki farklı ülke olarak değerlendirmemek gerekiyor.

Ermenistan sınırının önemli bir bölümü Aras Nehri boyunca ilerliyor. Doğuda Nahçıvan, güneydoğuda ise İran bulunuyor. Bu konum, Iğdır’ı Türkiye haritasında özel bir yere yerleştiriyor.

Sınır komşuluğu, her noktadan karşı ülkeye geçilebildiği anlamına gelmiyor. Yolculuk planlarında sınır kapılarının güncel çalışma ve geçiş koşulları ayrıca değerlendirilmeli.

Iğdır’ın Eski İsmi Nedir?

Iğdır’ın geçmişte kullanılan adları arasında “Iğdır-ı Nev”, yani “Yeni Iğdır” bulunuyor. Bu isim, eski yerleşim ile ovada gelişen yeni yerleşimi birbirinden ayıran bir anlam taşıyor.

Şehrin eski yerleşimi, Ağrı Dağı’nın kuzey yamacında, bugünkü Korhan Yaylası çevresindeki kale ve yerleşim alanıyla ilişkilendiriliyor. Yerleşimin ovada gelişmesiyle “Yeni Iğdır” adı kullanılmış.

Tarihî anlatımlarda “Iğdırı Nova”, yerel söyleyişte ise “Iğdır Mava” ve “İdir Mava” biçimleri de yer alıyor.

Burada Sürmeli adını da ayırmak gerekiyor. Sürmeli veya Sürmeli Çukuru, Iğdır’ın bulunduğu ova ve çevresine ilişkin tarihî bir coğrafi ad. Şehrin bütün geçmişini tek bir isim değişikliğiyle, “Eskiden Sürmeli’ydi, sonra Iğdır oldu” diye anlatmak bu ayrıntıyı kaybettiriyor.

Iğdır’ın adını araştırmak, aslında yerleşimin dağ yamacından ovaya uzanan hikâyesini takip etmek demek.

Iğdır Nasıl Bir Yer?

Iğdır, Ağrı Dağı’nın kuzeyinde, Aras havzasındaki bir ova şehri. Çevresindeki yüksek arazilerle karşılaştırıldığında alçakta kalan ova, farklı iklim ve tarım özellikleri gösteriyor.

Doğu Anadolu denince akla gelen uzun ve sert kış görüntüsünün yanına burada sıcak yazları, meyve bahçelerini ve sebze yetiştirilen arazileri de eklemek gerekiyor. Ovanın mikroklima özelliği, şehrin tarımsal çeşitliliğinde önemli rol oynuyor. Bu durum Iğdır’da kış yaşanmadığı anlamına gelmiyor; çevresine göre farklı koşullar taşıdığını anlatıyor.

Gezgin açısından Iğdır’ın çekiciliği, kısa bir şehir tanımına sığmayan manzaralarında. Ağrı Dağı’nın heybeti, ovanın açık görünümüyle yan yana duruyor. Tuzluca’da renkli tepeler arasında dolaşırken başka bir durakta tuz galerilerinin içine giriyorsunuz. Aras kıyısındaki sulak alanlarda ise kuşların yaşamına dikkat kesiliyorsunuz.

Sofrada da bu coğrafyanın başka bir tarafı var. Kayısı, şehrin tarım kimliğini hatırlatıyor; bozbaşın suyuna doğranan lavaş, yerel mutfağı tanımanın sıcak bir başlangıcı oluyor.

Iğdır’ı gezmek için en güzel yaklaşım, merkezde gördüklerinizle yetinmeyip çevresine zaman ayırmak. Şehrin karakteri, ova ile dağ arasındaki bu yolculuklarda belirginleşiyor.

Iğdır Ne Zaman Türkiye’ye Katıldı?

Iğdır’ın Türkiye’ye katılışını anlatırken öne çıkan tarih 14 Kasım 1920. Bu tarih, şehrin kurtuluş günü olarak anılıyor ve Türk kuvvetlerinin bölgede hâkimiyet sağlamasını ifade ediyor.

Ancak askerî gelişmelerle sınırın antlaşmalarla belirlenmesi aynı aşama değil. Süreci şöyle okumak gerekiyor:

• 14 Kasım 1920: Iğdır’ın kurtuluş günü olarak kabul edilen tarih.
• 2–3 Aralık 1920: Gümrü Antlaşması’nın imzalanması; Iğdır ve Tuzluca’nın Türkiye tarafında kaldığı sınır düzenlemesinin yer alması.
• 16 Mart 1921: Moskova Antlaşması’nın imzalanması.
• 13 Ekim 1921: Kars Antlaşması’yla Türkiye’nin Kafkasya sınırına ilişkin düzenlemelerin teyit edilmesi.

Bu nedenle kısa cevap 14 Kasım 1920; sınırın diplomatik olarak şekillenmesini anlamak içinse 1921’deki Moskova ve Kars antlaşmalarını da bilmek gerekiyor.

Bir başka önemli ayrım da il oluşuyla ilgili: Iğdır’ın 1992’de il olması, Türkiye’ye o tarihte katıldığı anlamına gelmiyor. O yıl gerçekleşen değişiklik, Kars’a bağlı bir ilçenin ayrı bir il statüsü kazanmasıydı.

Bugün Aras kıyısına veya Ağrı Dağı’nın eteklerine baktığınızda gördüğünüz manzara, bu tarihî sürecin de mekânı. Iğdır’ı ilginç kılan şeylerden biri, haritada birkaç çizgiyle gösterilen sınırların burada nehirler, yollar, yerleşimler ve insanların günlük hayatıyla karşılık bulması.